Latitude Earth Lines, Knowledge Talks, Science Behind Maps, Time and the International Date Line

Latitude Earth Lines, Knowledge Talks, Science Behind Maps, Time and the International Date Line

અક્ષાંશ પૃથ્વીની રેખાઓ, જ્ઞાનની વાતો, નકશા પાછળનું વિજ્ઞાનસમય અને આંતરરાષ્ટ્રીય તારીખ રેખા

અક્ષાંશ રેખા (Latitude)એ પૃથ્વીના ગ્લોબ (નકશા) પર દોરેલી એક કાલ્પનિક આડી રેખા (Horizontal imaginary line) છે. તેનો ઉપયોગ પૃથ્વી પર કોઈ પણ સ્થળનું ચોક્કસ સ્થાન અને ત્યાંની આબોહવા જાણવા માટે થાય છે.

અક્ષાંશ રેખા એટલે શું?(What is a line of latitude?):

પૃથ્વીના ગોળા પર પશ્ચિમથી પૂર્વ તરફ દોરેલી કાલ્પનિક આડી રેખાઓને અક્ષાંશ રેખા કહે છે.

 આ રેખાઓ એકબીજાને સમાંતર (Parallel) હોય છે, એટલે કે તેઓ ક્યારેય એકબીજાને છેદતી નથી. તેથી તેમને 'સમાંતર અક્ષાંશ' પણ કહેવામાં આવે છે.

મુખ્ય અક્ષાંશ રેખાઓ (Important Lines of Latitude)

વિષુવવૃત્ત (Equator):

આ પૃથ્વીની મધ્યમાંથી પસાર થતી સૌથી મોટી અક્ષાંશ રેખા છે. તે પૃથ્વીને બે સરખા ભાગમાં વહેંચે છે: ઉત્તર ગોળાર્ધ (Northern Hemisphere) અને દક્ષિણ ગોળાર્ધ (Southern Hemisphere).

કર્કવૃત્ત (Cancer):

આ ઉત્તર ગોળાર્ધમાં આવેલી રેખા છે, જે ભારત અને ગુજરાતના મધ્ય ભાગમાંથી પસાર થાય છે.

મકરવૃત્ત(Capricorn) : 

આ દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં આવેલી મુખ્ય રેખા છે.

આર્કટિક વર્તુળ(Arctic Circle):

ઉત્તર ધ્રુવની નજીક આવેલું વર્તુળ.

એન્ટાર્કટિક વર્તુળ (Antarctic Circle):

દક્ષિણ ધ્રુવની નજીક આવેલું વર્તુળ.

ઉત્તર ધ્રુવ અને દક્ષિણ ધ્રુવ (North Pole and South Pole):

આ બંને રેખાઓ નથી પણ માત્ર બિંદુ (Points) છે.

 

કુલ સંખ્યા(Total number):

વિષુવવૃત્તની ઉત્તરમાં 90 અને દક્ષિણમાં 90 અક્ષાંશ આવેલા છે.

જો માત્ર રેખાઓની વાત કરીએ તો તેની કુલ સંખ્યા 179 છે (કારણ કે બંને ધ્રુવો બિંદુ છે). જો ધ્રુવોને પણ ગણવામાં આવે, તો કુલ અક્ષાંશની સંખ્યા 181 (90 + 90 + 1) થાય છે.

બે રેખાઓ વચ્ચેનું અંતર(The distance between two lines):

બે ક્રમિક અક્ષાંશ રેખાઓ  વચ્ચેનું અંતર હંમેશા સરખું રહે છે.જમીન પર આ અંતર આશરે 111 કિલોમીટર જેટલું હોય છે.

અક્ષાંશ રેખાઓનું મહત્વ(Importance of latitude lines):

હવામાન અને આબોહવા(Weather and climate):

સૂર્યના કિરણો ક્યાં સીધા પડે છે અને ક્યાં ત્રાંસા, તે અક્ષાંશના આધારે નક્કી થાય છે. વિષુવવૃત્ત પાસે ખૂબ ગરમી હોય છે, જ્યારે ધ્રુવો તરફ જતાં ઠંડી વધતી જાય છે.

સ્થાન શોધવા(To find a location):

રેખાંશ (Longitude) સાથે મળીને અક્ષાંશ રેખાઓ GPS અને ગુગલ મેપ દ્વારા પૃથ્વી પર કોઈ પણ જગ્યાનું સાચું લોકેશનશોધવામાં મદદ કરે છે.

અક્ષાંશ રેખાઓનું વિસ્તૃત વર્ણન અને તેની અસરો(Detailed description of latitude lines and their effects):

અક્ષાંશ રેખાઓ પૃથ્વીના ભૌગોલિક અભ્યાસમાં અને નકશા વિજ્ઞાન (Cartography) માં કરોડરજ્જુ સમાન છે. આ કાલ્પનિક રેખાઓ માત્ર અંતર માપવા માટે જ નહીં, પરંતુ પૃથ્વી પરના વિવિધ હવામાન અને તાપમાનના ઝોન નક્કી કરવા માટે અતિ મહત્વની છે.

તાપમાન કટિબંધો (Heat Zones):

સૂર્યના કિરણો પૃથ્વી પર કયા ખૂણે પડે છે, તેનો આધાર અક્ષાંશ પર રહેલો છે. તેના આધારે પૃથ્વીને ત્રણ મુખ્ય કટિબંધોમાં વહેંચવામાં આવી છે:

ઉષ્ણ કટિબંધ (Torrid Zone):

વિષુવવૃત્તથી બંને બાજુએ 23.5 (કર્કવૃત્ત અને મકરવૃત્તની વચ્ચે) નો વિસ્તાર, જ્યાં બારેમાસ સૂર્યના કિરણો સીધા પડે છે અને ભારે ગરમી રહે છે.

સમશીતોષ્ણ કટિબંધ (Temperate Zone): 

23.5 થી 66.5 વચ્ચેનો વિસ્તાર, જ્યાં હવામાન ન તો બહુ ગરમ કે ન તો બહુ ઠંડું હોય છે.

શીત કટિબંધ (Frigid Zone):

66.5 થી ધ્રુવો સુધીનો વિસ્તાર, જ્યાં સૂર્યના કિરણો અત્યંત ત્રાંસા પડવાના કારણે બારેમાસ બરફ છવાયેલો રહે છે.

ગુજરાત અને ભારતનું સ્થાન(Location of Gujarat and India):

 ભારત દેશ ઉત્તર ગોળાર્ધમાં આવેલો છે. મુખ્ય અક્ષાંશ રેખાઓમાંની એક એવી કર્કવૃત્ત ભારત દેશના મધ્યમાંથી અને ગુજરાતના કચ્છ, ગાંધીનગર અને અરવલ્લી જેવા જિલ્લાઓ પરથી પસાર થાય છે. આ જ કારણે ભારતના વાતાવરણમાં ઉષ્ણકટિબંધીય બદલાવો જોવા મળે છે.

 

દરિયાઈ અને હવાઈ મુસાફરીમાં ઉપયોગ(Use in sea and air travel):

જૂના જમાનામાં દરિયાઈ ખેડૂતો રાત્રે તારાઓ જોઈને અક્ષાંશ નક્કી કરતા હતા. આજે, આધુનિક વિમાનચાલકો (Pilots) અને સમુદ્રી જહાજોના કેપ્ટન દિશા શોધવા માટે અક્ષાંશ અને રેખાંશના ગણિતનો જ ઉપયોગ કરે છે. ભલે પૃથ્વી ગોળ અને વિશાળ છે, પરંતુ આ રેખાઓને કારણે દુનિયાના ખૂણે-ખૂણાની સચોટ માહિતી રાખવી શક્ય બની છે.