National and Digital Census of India 2027: Importance, Features, Process and Self-Enumeration

National and Digital Census of India 2027: Importance, Features, Process and Self-Enumeration
ભારતની રાષ્ટ્રીય અને ડિજિટલ વસ્તી ગણતરી ૨૦૨૭: મહત્વ, લાક્ષણિકતાઓ, પ્રક્રિયા અને સ્વ-ગણતરી

ભારતની વસ્તી ગણતરી ૨૦૨૭ (Census 2027):

ભારતની વસ્તી ગણતરી ૨૦૨૭ એ દેશની ૧૬મી રાષ્ટ્રીય વસ્તી ગણતરી અને આઝાદી પછીની ૮મી વસ્તી ગણતરી છે. મૂળરૂપે આ પ્રક્રિયા ૨૦૨૧માં યોજાવાની હતી, પરંતુ કોવિડ-૧૯ રોગચાળાના કારણે તેને સ્થગિત કરવામાં આવી હતી. કેન્દ્રીય કેબિનેટ દ્વારા આ ભવ્ય રાષ્ટ્રીય કાર્યક્રમ માટે ₹૧૧,૭૧૮.૨૪ કરોડનું બજેટ મંજૂર કરવામાં આવ્યું છે.

આ વસ્તી ગણતરી મુખ્યત્વે બે તબક્કામાં વહેંચાયેલી છે:

૧. પ્રથમ તબક્કો - હાઉસલિસ્ટિંગ અને હાઉસિંગ સેન્સસ (એપ્રિલ થી સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬):

 આ તબક્કામાં મકાનોની સ્થિતિ, ઉપલબ્ધ સુવિધાઓ (જેમ કે પીવાનું પાણી, વીજળી, ઈન્ટરનેટ) અને સંપત્તિની વિગતો એકત્રિત કરવામાં આવી રહી છે.

૨. બીજો તબક્કો - વસ્તી ગણતરી (ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૭):

આ મુખ્ય તબક્કામાં દરેક વ્યક્તિની વસ્તી વિષયક, સામાજિક-આર્થિક, શિક્ષણ, સ્થળાંતર અને પ્રજનનક્ષમતા સંબંધિત વિગતો નોંધવામાં આવશે. ૧ માર્ચ, ૨૦૨૭ આ વસ્તી ગણતરી માટેની સંદર્ભ તારીખ રહેશે.

વસ્તી ગણતરી ૨૦૨૭ ની મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ

 પ્રથમ સંપૂર્ણ ડિજિટલ વસ્તી ગણતરી:ભારતના ઇતિહાસમાં આ પ્રથમ વખત છે જ્યારે વસ્તી ગણતરી કાગળ વિના, સંપૂર્ણપણે ડિજિટલ માધ્યમથી થઈ રહી છે. ગણતરીકારો (Enumerators) ડેટા એકત્ર કરવા માટે ખાસ તૈયાર કરાયેલી મોબાઇલ એપ્લિકેશન (HLO App)નો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે.

 સ્વ-ગણતરી (Self-Enumeration) સુવિધા:

નાગરિકો માટે આ એક મોટી અને નવી પહેલ છે. લોકો સરકારી કર્મચારી ઘરે આવે તે પહેલાં, સત્તાવાર પોર્ટલ (se.census.gov.in) પર જઈને પોતાના પરિવારની વિગતો ઓનલાઈન જાતે ભરી શકે છે. ગુજરાતમાં મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલે ૧૭ મે, ૨૦૨૬ના રોજ પોતાના પરિવારની વિગતો ઓનલાઈન ભરીને આ સ્વ-ગણતરી પ્રક્રિયાનો રાજ્યવ્યાપી પ્રારંભ કરાવ્યો હતો. ગુજરાત માટે આ ઓનલાઈન વિન્ડો ૩૧ મે, ૨૦૨૬ સુધી ખુલ્લી છે.

 

જાતિ આધારિત ગણતરી (Caste Enumeration):

 કેબિનેટ સમિતિના નિર્ણય અનુસાર, વસ્તી ગણતરીના બીજા તબક્કામાં (ફેબ્રુઆરી ૨０૨૭) જાતિઓનો ડેટા પણ ઈલેક્ટ્રોનિક પદ્ધતિથી એકત્રિત કરવામાં આવશે.

રીઅલ-ટાઇમ મોનિટરિંગ(Real-time monitoring):

સમગ્ર પ્રક્રિયાના સંચાલન અને દેખરેખ માટે સેન્સસ મેનેજમેન્ટ એન્ડ મોનિટરિંગ સિસ્ટમ (CMMS) પોર્ટલ અને નકશા આધારિત એપ્લિકેશનનો ઉપયોગ કરવામાં આવી રહ્યો છે, જેથી ડેટાની સચોટતા જળવાઈ રહે.

કાનૂની માળખું અને ગોપનીયતા(Legal framework and privacy):

વસ્તી ગણતરી અધિનિયમ, ૧૯૪૮ અને વસ્તી ગણતરી નિયમો, ૧૯૯૦ અંતર્ગત આ પ્રક્રિયા હાથ ધરવામાં આવે છે. કાયદા મુજબ દરેક નાગરિકે સાચી માહિતી આપવી ફરજિયાત છે. જો કે, કાયદાની કલમ ૧૫ હેઠળ નાગરિકોની અંગત વિગતો સંપૂર્ણપણે ગુપ્ત રાખવામાં આવે છે અને તેનો ઉપયોગ માત્ર આંકડાકીય અને વહીવટી હેતુઓ માટે જ થાય છે. વસ્તી ગણતરી વખતે કોઈ દસ્તાવેજ કે પ્રમાણપત્ર બતાવવાની જરૂર રહેતી નથી; તે સંપૂર્ણપણે સ્વેચ્છિક જાહેરાત પર આધારિત છે.

વસ્તી ગણતરીનું મહત્વ (Importance of Census):

આ વસ્તી ગણતરીથી પ્રાપ્ત થતો ડેટા ગામ, નગર અને વોર્ડ સ્તર સુધીની યોજનાઓ ઘડવામાં મદદરૂપ બનશે. ભવિષ્યમાં રાજકીય મતવિસ્તારોના પુનઃસીમાંકન (Delimitation) અને મહિલા અનામત અધિનિયમના અમલીકરણ માટે આ વસ્તી ગણતરીના આંકડા અત્યંત નિર્ણાયક સાબિત થશે.